De oudste huizen van Amsterdam: 7 panden waar de stad begint

Het oudste woonhuis van Amsterdam staat aan de Warmoesstraat 90 en dateert uit circa 1485. Wil je de leeftijd van elk Amsterdams pand in één oogopslag zien, dan kan dat gratis op stadsprint.nl/tools/bouwjaarkaart/amsterdam.

In de 12e en 13e eeuw ontstond bij de monding van de Amstel een nederzetting. Amsterdam wordt voor het eerst schriftelijk genoemd in 1275. Wat van de oudste eeuwen nog overeind staat is verrassend weinig: in de BAG-export van juni 2026 telden we slechts een handvol panden binnen de gemeentegrens met een geregistreerd bouwjaar vóór 1500. Stadsbranden in 1421 en 1452 hebben de middeleeuwse stad grotendeels weggevaagd, en een ordonnantie uit 1521 beperkte daarna het gebruik van houten buitengevels bij nieuwbouw.

We gebruiken “huizen” in dit artikel breed: een kerk, een kapel, twee verdedigingstorens en drie woon- of horecapanden. Allemaal zijn het bewaard gebleven gebouwen uit de eerste eeuwen van de stad. We sorteren ze chronologisch op de best gedocumenteerde datering van het oudste nog aanwezige bouwdeel, niet op BAG-bouwjaar. Die twee wijken zoals verderop blijkt soms verrassend uit elkaar.

1. Oude Kerk (Oudekerksplein), gewijd 1306

De Oude Kerk geldt als het oudste nog bestaande gebouw van Amsterdam. De wijding viel op 17 september 1306, op Sint-Lambertusdag. Op deze plek stond eerder al een houten kapel met begraafplaats uit de 13e eeuw. Het huidige complex is het resultaat van uitbreidingen uit meerdere eeuwen: de Gotische stenen kerk groeide tussen de 14e en 16e eeuw van pseudo-basiliek via hallenkerk naar basiliek, met zijkapellen, een college-kamer van het O.L.Vrouwegilde uit 1571 en een kerkmeesterskamer uit de 17e eeuw.

Het houtskelet van het dak is een van de grootste middeleeuwse houtconstructies van Europa. Saskia van Uylenburgh, de vrouw van Rembrandt, ligt hier begraven in graf 29K. De kerk is Rijksmonument nummer 3990.

In de BAG staat het pand-object van de kerk geregistreerd op Oudekerksplein 15 met bouwjaar 1300. Het publieke bezoekadres is Oudekerksplein 23. Het BAG-jaar wijkt zes jaar af van de wijding in 1306, wat past binnen de normale onzekerheid voor middeleeuwse data.

2. Agnietenkapel (Oudezijds Voorburgwal 231), 1470

De Agnietenkapel is een eenbeukige rechthoekige Gotische dubbele kapel met bovenkerk op een houten vloer. Decoratieve gesneden poort uit 1571, in 1631 hier geplaatst. Klokkentoren met twee klokken uit 1778 en een torenuurwerk uit 1787. Rijksmonument nummer 6089.

Het bijzondere: dit was vanaf 1632 de geboorteplaats van het Athenaeum Illustre, de voorloper van de Universiteit van Amsterdam. Een van de weinige kloosterresten die de Alteratie van 1578 overleefden. Vandaag worden hier nog steeds promoties, oraties en academische lezingen gehouden.

De BAG-datering van 1470 valt exact samen met de bouwhistorische datering. Dat is zeldzaam voor een 15e-eeuws pand.

3. Warmoesstraat 90, circa 1485

Tot 2012 dachten Amsterdammers dat het Houten Huys op het Begijnhof het oudste woonhuis van de stad was. Een brand veranderde dat. Bij het bouwhistorisch onderzoek na de brand trof dr. Gabri van Tussenbroek (toen werkzaam voor Bureau Monumenten en Archeologie van de gemeente Amsterdam) achter de 19e-eeuwse gevel een verborgen Gotisch houtskelet aan. Dendrochronologisch onderzoek dateerde verschillende balken op kapjaren 1472, 1483 en 1485. Op basis van de jongste onderzochte balken wordt de bouw doorgaans rond 1485 geplaatst. Het onderzoek werd gepubliceerd in Binnenstad nummer 253 van de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad (2012).

Sinds dat onderzoek wordt Warmoesstraat 90 algemeen beschouwd als het oudste bekende woonhuis van Amsterdam. Een gewone 19e-eeuwse winkelgevel verbergt het middeleeuwse skelet. Opvallend: het pand heeft géén rijksmonumentstatus, ondanks zijn unieke positie.

4. Schreierstoren (Prins Hendrikkade 94), voltooid 1487

De Schreierstoren maakte deel uit van Amsterdams eerste stenen ommuring, gebouwd tussen 1481 en 1494. De toren zelf werd voltooid in 1487, halfrond aan de veldzijde en vlak aan de stadszijde. Het is de enige overgebleven verdedigingstoren uit deze eerste muur. Rijksmonument nummer 4148.

In 1609 vertrok Henry Hudson in Nederlandse dienst met de Halve Maen vanuit Amsterdam, op zoek naar de noordoostpassage naar Azië. Tijdens die reis verkende hij de Noord-Amerikaanse kust en de rivier die later naar hem werd vernoemd. Een gedenksteen bij de Schreierstoren herinnert aan zijn vertrek vanuit de stad. Volgens een veelgenoemde naamsverklaring komt “Schreier” niet van huilende vrouwen op de kade, maar van “schrijlings”, dat schuin betekent (de toren zat schuin tegen de muur). Over de precieze herkomst van de naam bestaat enige onzekerheid.

In de BAG staat 1480, zeven jaar vóór de werkelijke voltooiing van de toren.

5. Montelbaanstoren (Oudeschans 2), 1517 + kroon 1606

De Montelbaanstoren werd rond 1517 gebouwd als verdedigingstoren tegen herhaalde Gelderse aanvallen. Hij beschermde de Lastage, het havengebied buiten de middeleeuwse stadsmuur. Bouwmeester Hendrick de Keyser voegde in 1606 de achthoekige bovenbouw met houten kroon toe. Totale hoogte sindsdien 48 meter. Rijksmonument nummer 4025.

Amsterdammers noemen de toren “Malle Jaap”, naar het onregelmatige klokmechanisme dat op willekeurige momenten begon te slaan. Rembrandt tekende deze toren. Zijn schets is een van de beroemde Rijksmuseum-objecten over Amsterdam. Vandaag is het kantoor van Waternet.

De toren is daarmee een gebouw met twee gezichten: middeleeuwse verdedigingstoren onder, Renaissance-pracht boven. Op een Tijdlaag-poster komt die overgang mooi naar voren: de toren staat als donkerrood punt tussen de oranjegele havenuitbreidingen rondom.

6. Het Houten Huys (Begijnhof 34), 1528

Dit is het pand waar het verschil tussen BAG-registratie en bouwhistorisch onderzoek het scherpst zichtbaar is. De BAG zegt 1455. Jaarringonderzoek door Van Tussenbroek in 2010, gepubliceerd in Binnenstad nummer 243, toonde aan dat het hout uit 1528 of 1529 stamt. Een verschil van ruim zeventig jaar.

Tot dat onderzoek werd aangenomen dat het Houten Huys vlak na de stadsbrand van 1452 was gebouwd, op basis van de Gotische bouwstijl. Op basis daarvan gold het pand decennialang als oudste huis van Amsterdam. De jaarringen vertelden iets anders. Sinds de Warmoesstraat-vondst van 2012 wordt het Houten Huys algemeen beschouwd als het tweede-oudste bekende woonhuis van de stad.

Het pand heeft stenen zijwanden en een houten voor- en achtergevel, met de karakteristieke middeleeuwse uitkragende zolderverdieping. Het staat in het Begijnhof, een besloten hofje dat sinds de 14e eeuw een religieuze gemeenschap herbergt. Niet vrij toegankelijk, maar wel zichtbaar vanaf de binnenplaats.

Van de twee resterende panden in Amsterdam met houten voorgevel is dit er één. De ander vind je een paar minuten verderop.

7. In ‘t Aepjen (Zeedijk 1), circa 1546 tot 1550

In ‘t Aepjen is het tweede bewaard gebleven Amsterdamse huis met een historische houten voorgevel. Bouwhistorisch onderzoek plaatst het huidige pand tussen 1546 en 1550, op basis van Renaissance-sleutelstukken in het houtskelet. De naam “Aepgen” verschijnt al op de stadskaart van Cornelis Anthonisz uit 1544. Die kaart verwijst vermoedelijk naar een voorganger of een ouder pand op dezelfde plek. Sinds 1920 is In ‘t Aepjen eigendom van de Vereniging Hendrick de Keyser. Het pand werd gerestaureerd in 1986 en 1987.

De volksetymologie luidt: zeelui kwamen terug uit de tropen met aapjes als handelswaar. Wanneer ze blut waren, betaalden ze hun kamer met de aap. “Met de aap thuiskomen” zou hier vandaan komen. Folklore zonder harde onderbouwing, maar het verhaal hoort bij het pand.

Wat In ‘t Aepjen extra zeldzaam maakt: in 1521 beperkte een keizerlijke ordonnantie het gebruik van houten buitengevels bij nieuwbouw in Amsterdam, na herhaalde stadsbranden. In ‘t Aepjen behoort daarmee tot de laatste panden waar een houten gevel bij nieuwbouw nog werd toegestaan. Vandaag is het een café met hotelkamers boven, in tegenstelling tot het Houten Huys voor publiek bezoekbaar tijdens openingstijden.

Waarom BAG-bouwjaren en bouwhistorische dateringen kunnen verschillen

De BAG, de officiële Basisregistratie Adressen en Gebouwen van het Kadaster, registreert een administratief kenmerk per pand. Bouwhistorici daarentegen dateren afzonderlijke bouwdelen, constructiefasen en materiaal. Beide datasets beschrijven iets anders, en dat verklaart waarom een pand twee verschillende “leeftijden” kan hebben.

Voor panden van vóór 1800 hanteert de BAG-kwaliteitsdocumentatie een ruimere nauwkeurigheidsmarge dan voor moderne gebouwen. Niet omdat onjuiste data wordt toegestaan, maar omdat het bouwjaar van een middeleeuws pand vaak een geschatte waarde is.

Bouwjaar	Nauwkeurigheidsmarge volgens Catalogus BAG
Vanaf 1992	1 jaar
1950 tot 1991	2 jaar
1900 tot 1949	5 jaar
1800 tot 1899	10 jaar
Voor 1800	25 jaar

In de BAG Praktijkhandleiding staat een kernzin die het hele systeem samenvat:

“In uitzonderlijke gevallen kan het onmogelijk blijken om het bouwjaar goed te kunnen bepalen. In die gevallen geldt ‘wat niet kan, kan niet’ en wordt de beste schatting geregistreerd.”

Het BAG-bouwjaar wijzigt bovendien niet bij verbouwingen. Een 14e-eeuws pand dat in 1880 ingrijpend werd verstevigd, blijft in de BAG als 14e-eeuws geregistreerd. Alleen wanneer het oorspronkelijke object feitelijk niet meer bestaat, krijgt het een nieuw bouwjaar.

Dat verklaart Begijnhof 34. De BAG erfde de oudere veronderstelling van 1455 en is nooit aangepast aan de jaarring-datering van 2010 (1528). Een formele update zou via de gemeente moeten lopen.

Voor jouw Tijdlaag-poster betekent dit: we gebruiken de geregistreerde BAG-bouwjaren als basis. Voor panden van vóór 1800 is dat eerder een tijdperk dan een exacte datum, en dat is precies wat een laag-op-laag-kaart mooi maakt. De middeleeuwse kern rondom de Oude Kerk verschijnt als donkerrood blok, het 17e-eeuwse Grachtengordel als oranje-geel, de 19e-eeuwse uitleg als lichtere tinten, en de wederopbouw in groen.

Zo ziet de leeftijd van heel Amsterdam eruit

De Wallen, het Begijnhof, de Zeedijk en de Oudeschans liggen samen midden in de donkerrode middeleeuwse kern. Daar staan de panden uit dit artikel die in de BAG nog als pre-1500 geregistreerd zijn (Oude Kerk, Agnietenkapel, Warmoesstraat 90, Schreierstoren). De panden uit de eerste helft van de 16e eeuw (Montelbaanstoren, Houten Huys, In ‘t Aepjen) liggen op de overgang van rood naar oranje. Eromheen zie je de groei van de stad als kleurringen: van middeleeuwse kern via de 17e-eeuwse Grachtengordel naar de 19e-eeuwse uitleg, de wederopbouw en Noord-uitbreiding.

Dit beeld is precies wat een Tijdlaag-poster van Amsterdam toont. Niet als generieke stadsplattegrond, maar als kleurenkaart van leeftijd.

Jouw eigen stuk van Amsterdam als Tijdlaag-poster

Drie wijken laten zich visueel het sterkst lezen op een Tijdlaag-poster. Klik door om elk direct in onze editor te openen.

Centrum en Grachtengordel toont de middeleeuwse kern rondom de Oude Kerk in donkerrood, overgaand in de 17e-eeuwse oranje Grachtengordel. UNESCO-werelderfgoed, sterkste contrast.

Jordaan is bijna volledig 17e-eeuwse arbeidswijk-uniformiteit met enkele 20e-eeuwse vervangingen als contrast. Veel oranje met groene stippen.

Oud-Zuid en Plan Zuid toont Berlages Plan Zuid als coherent geel-oranje blok van Amsterdam School-architectuur tussen 1917 en 1940. Een klassieke wijk met een sterke architectonische eenheid.

Bronnen en verder lezen

Wil je een van deze panden zelf bezoeken? De Oude Kerk is een publiekslocatie met openingstijden en entree. De Agnietenkapel is regelmatig open voor evenementen en rondleidingen van de Universiteit van Amsterdam. De Schreierstoren is een café-restaurant, vrij toegankelijk tijdens openingstijden. De Montelbaanstoren is een kantoor en niet publiek toegankelijk, maar de toren is goed te bekijken vanaf de Oudeschans. Het Houten Huys is alleen van buiten zichtbaar vanaf de binnenplaats van het Begijnhof. In ‘t Aepjen is een café tijdens openingstijden. Warmoesstraat 90 is van binnen privé, het houtskelet zit verstopt achter de winkelpui.

Voor de bouwhistorische gegevens in dit artikel baseren we ons op gepubliceerd bouwhistorisch onderzoek. Stadsprint heeft zelf geen primair bouwhistorisch onderzoek verricht. Belangrijkste bronnen zijn werk van prof. dr. Gabri van Tussenbroek, hoogleraar Stedelijke Identiteit en Monumenten aan de Universiteit van Amsterdam en senior bouwhistoricus bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Zijn boek De houten eeuw van Amsterdam: Bouwen, werken en wonen in de middeleeuwse stad (1275-1578) uit 2023 is de meest actuele samenvatting van wat we weten over middeleeuwse Amsterdamse bouw. De Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad publiceerde de dendrochronologische bevindingen voor Het Houten Huys en Warmoesstraat 90 in respectievelijk Binnenstad nummer 243 (2010) en nummer 253 (2012).

Voor de praktische context: onze bouwjaarkaart van Amsterdam gebruikt dezelfde BAG-data als de gemeentelijke kaart, met de Tijdlaag-kleurschaal die de leeftijd direct visueel maakt. Wil je je eigen Amsterdam-poster ontwerpen, dan vind je op de Amsterdam productpagina alle stijlen en formaten op een rij. Voor meer over BAG-bouwjaren in het algemeen lees je onze gids over hoe oud je huis is.